Aan de donkere hemel flitste in het zuiden een felle lichtbundel. 'Ze zijn banaan aan het bakken op Venezuela', zeiden we dan vaak. Bij wijze van grap. Want het was de bliksem-flits in het zuiden. In die richting ligt Venezuela. Als de atmosfeer het toelaat, kan men soms vanaf de Bonairiaanse kust de bergen in Venezuela zien. De afstand is maar ongeveer 60 km tot de noordkust van Venezuela. Bonaire heeft een oppervlakte van 288 vierkante km met een vorm die doet denken aan een naar voren gebogen reus. Naar het zuidwesten ligt de holle zijde met in de bocht het eilandje Klein Bonaire. Dit eilandje is onbewoond, maar trekt veel bezoekers die per boot erheen gaan. In het heldere zeewater genieten de bezoekers van het leven op de zeebodem aan de Bonairiaanse kust. Het geruis van de noordoostpasaat door het tropische struikgewas en over de rotsachtige heuvels kan soms spookachtig klinken. Krakende takken van divi-divi bomen, geritsel van bladeren, de melodieuze koorzang van verschillende vogelsoorten in hun pracht en praal, het klinkt allemaal vrolijk in de natuur van Bonaire. In de regentijd wordt alles extra verfraaid door bloeiende planten en bomen. Elk jaar heeft Bonaire een aantal feestdagen die met muziek worden opgeluisterd. In het algemeen gaat het om folkloristische evenementen die door de eeuwen heen zijn ingeburgerd. Reeds vóór de komst van de Spanjaarden in 1499 hadden de Indianen, de oorspronkelijke bewoners, hun eigen muziek en liederen. In het boek Muziek en Musici van de Nederlandse Antillen geeft de auteur Edgar Palm aan dat de Indianen de schelp van zeeslakken (Karkó) als blaasinstrument gebruikten. Kleine fluiten werden gemaakt uit beenderen van dieren. Met de komst van de Spanjaarden en het groeiende handelsverkeer van de West-Indische Compagnie kwam daar verandering in. Aan het begin en in het midden van de negentiende eeuw bestond het klassieke repertoire op de Nederlandse Antillen voornamelijk uit werken van Europese componisten. Rond 1800 werden aan boord van zeilschepen diverse muziekinstrumenten, zoals fluit, viool, gitaar en blaasinstrumenten, uit Europa naar Curaçao en Venezuela aangevoerd.

De muzikale activiteiten op Bonaire waren misschien wel zeer beperkt. Bonaire was ook heel dun bevolkt en men was erg devoot. Maar kennelijk leefde er een verlangen naar entertainment. Dit uitte zich ook toen Papa Cornés zijn 100ste verjaardag vierde op 27 september 1849. Ergens was een danspartij. En aangezien Ma Perina Piar toen een menuet, die Franse hofdans met een sierlijk karakter, met Papa Cornés heeft gedanst, moet er muziek hebben geklonken. In de kerk werd in ieder geval wel muziek gespeeld. Dat deed eerst Ma Emma. Daarna kwam Betsy Muskus. Ook zij speelde orgel in de kerk van Playa. Mathilde de Bruyn leerde orgelspelen bij Betsy. Een zangeres was er ook, Ariëtte de Groot. Zij was eveneens zeer kerks. De koorzang beperkte zich tot het opluisteren van de kerkdienst. Later werden de concertkoren Kanta Orkidia en Ars Cantandi opgericht. Kamermuziek werd alleen in eigen kring beoefend. Binnen mijn bedoeling kan ik met bovenstaande opsomming volstaan. De ontwikkeling heeft zich dan voortgezet, wat er later toe geleid heeft dat er muziekgroepen op Bonaire werden opgericht, die zich steeds breder gingen oriënteren. Dr. J. Hartog: 'Bonaire heeft ettelijke eigen conjunto's of plaatselijke muziekgezelschappen en bands, maar merkwaardig is, dat ook al leveren zij prestaties die er mogen zijn, bij bijzondere gelegenheden toch een band uit Curaçao overkomt.' Hoe dan ook men bleef op Bonaire de eigen muziek beoefenen. Mijn oom, Tavio Sint Jago (1914), stuurde me een kort resumé van enkele muzikale activiteiten uit de periode 1925-1957 in Rincón. Ik laat Tavio zelf aan het woord: 'Vioolspelers waren: mijn vader Pol Sint Jago alias Polli Spekkie, Els 'Makakoe' Schermer, John 'Pottopotto' Pourier en ook Pol di Koenkoen. Grote gitaar: Chandie Vlijt en Manuel Piar. Tambú: Tochi di Nellie en Tochi di Louisa. Dit zijn degenen die in het jaar 1925 toen ik opgroeide - voor zover ik mij het kan herinneren - speelden.'
Tavio had in het jaar 1934 Bongo opgericht. In die tijd was hij verloofd met Machi. En hij had 's avonds achter het hek voor haar gezongen zodat ze dat binnen konden horen. 'Ik heb gezongen:

Ta bo ta e unico Moza Ku mi por stima tantu Mi ke bira bo esklabo Pa sirbibo henter bo bida

Je bent het enige liefje Van wie ik zoveel kan houden Ik wil je slaaf worden Om je je hele leven te dienen vrije vertaling

(ze trouwden in 1935)
'Rincón was toen heel anders. Ja! Ik heb de Bongo muziekgroep in 1934 opgericht. Ik was de zanger en speelde palitoe. Maurens Molina speelde marimúla, Demetio de gitaar, Chandie Vlijt op tres, Clement de kwarta en verschillende jongelui zongen het koor.' Erwin Palman maakte in 1957 opnames van zijn liedjes en stuurde ze naar Horacio Hoyer. Elke vrijdagavond was er een programma van 15 minuten op de radio met de liedjes van Tavio: 'Zo zijn we begonnen Bonaire onder de aandacht van de Curaçaose bevolking te brengen. Horacio Hoyer vond het geweldig en hij maakte een plaat van mijn lied Ma Sa Ku Ta Bo (Ik wist dat jij het was). Daarna heeft Horacio het gebouw van Radio Hoyer 3 gebouwd waarin nu Radio Bon FM zetelt. Er is zoveel te vertellen.' Later heb ik Tavio gebeld om hem voor zijn medewerking te bedanken. In dat telefoongesprek vertelde hij dat Horacio Hoyer 25 platen aan hem had gestuurd. Hij had ze aan de Liberty Bar verkocht. Van de B-kant van de plaat zong hij het refrein van Desconsolado:

E rench'i oro Ku m'a regalabo No ta kos di papia Pa pueblo hanja sa'

Houd het stil Dat je van mij Een gouden ring Hebt gekregen (vrije vetaling>

In Playa gebeurde ook het één en ander op muzikaal gebied. Er bestond een muziekgroep met de naam Magnolia. Daarover vertelde mv. Dulia Dortalina dat haar vader, Kechi Dortalina (1907-1993), gitaar, kwarta en mandoline speelde, zonder ooit muzieklessen te hebben gehad: 'Waarschijnlijk had hij die aanleg van zijn vader geërfd, die goed op een klarinet muziek kon maken. Samen met een paar mensen, o.a. Popo Nicolaas, Momon Marchena, Charles Beukenboom en Papachi Nicolaas maakten ze muziek. Die groep bestond van ongeveer 1945 tot 1965 en speelde bij mensen thuis en tijdens de Paranda di Kambio di Anja (jaarwisseling). Met deze formatie speelde Pa Kechi de kwarta, de anderen gitaar en Papachi Nicolaas blies de fluit. Zij kochten hun instrumenten in het buitenland, maar Pa Kechi heeft met succes, zij het op een primitieve wijze, zelf gitaren en kwartas gemaakt. Hij verkocht ze tegen een redelijke vergoeding aan de leerlingen van de muziekschool. Zelfs volwassenen waren geïnteresseerd in zijn selfmade gitaren en kwartas. Ze klonken zuiver.' Aldus Du Dortelina.

Omstreeks 1951 heeft Quinteto Bonaire in de Studio Thomas A. Henriquez op Curaçao een aantal 78-toerenplaten opgenomen. De muzikanten waren merendeels Bonairianen woonachtig op Curaçao. In de opname van Simadan (HEN 128, Musika, 1016 A) is duidelijk een viool aanwezig. Aan de uitvoering te horen, denk ik dat de groep een bepaalde eigen sfeer wilde toevoegen aan dit folkloristische lied. Traditiegetrouw werd en wordt er jaarlijks bij elke maïsoogst op Bonaire feestgevierd: Simadan. Op de verschillende plantages moest er maïs worden geoogst. Daarbij hielp men elkaar. Zodra men klaar was, barstte het feest los. Een uiting van blijdschap in verband met de binnengehaalde masoogst. Bij dit volksfeest werd er gedronken, gegeten, muziek gemaakt, gezongen en gedanst. In de Simadan komen er danspasjes voor, die ook te vinden zijn bij de menuet. Vooral het in stappen naar voren en achter dansen, het sierlijke draai, elkaar tegemoet komen en de knikje door de knie zijn de overeenkomsten. Deze Simadan dansstijl zou waarschijnlijk aan het eind van de 18de eeuw op Bonaire geïntroduceerd zijn. Tijdens de Franse Revolutie, 1789 en 1795, hebben veel Fransen zich op het eiland gevestigd. Ze deden aan veeteelt en landbouw. Opmerkelijk is dat de naam van een meer op Bonaire ook een franse woord is: Lac. Op de stranden van Lac-meer liggen metershoog de Karkó-schelpen opgestapeld. Die zijn daar eeuwenlang door mensen neergegooid. Naast de verschillende soorten instrumenten zoals gitaar, kwarta, tambú, chapi en wiri speelt ook nu nog steeds de schelp van de Karkó (Strombus Gigas/Queen Conch) een belangrijke rol in de folkloristische muziekgroepen. Hij wordt gebruikt als blaasinstrument, nadat het schelpdier eruit is gehaald. Het schelpdier is voor de Bonairiaan een delicatesse. Het wordt op verschillende manieren voor consumptie klaargemaakt: gestoofd, gebraden of geconserveerd in azijn.

Men zegt dat het de seksuele potentie verhoogt!
Maar behalve dat had de Karkó-schelp meerdere functies, zoals sein instrument op de vissersboten en werd ook geblazen wanneer iemand uit het dorp was vermist.

Aangezien het eiland Bonaire oorspronkelijk een besloten gebied van het Gouvernement was (tot 1759 een compagniesplantage, in 1868 werden de domeingronden verkaveld), waarop particulieren uitsluitend onder bepaalde 'voorwaarden' toegang hadden, zou verondersteld kunnen worden dat alleen bij bijzondere gelegenheden een salonfeest werd georganiseerd. Er was een aantal grote huizen met een ruime zaal. Die was er niet voor niets. De huizen van Hermanos Herrera (1896) en de familie Prins-Debrot (1890) hadden ook zo'n grote zaal. Die twee staan bekend als de Discotheek Paradiso (voorheen Discotheek E Wowo) en de voormalige Pasanggrahan.
In de tijd van Gezaghebber P.H. van Leeuwen (1939-1943) werd een muziektent gebouwd. Maar er ontbrak een fanfarekorps op Bonaire. Dus werd waarschijnlijk in beperkte mate gebruik van gemaakt. Jeugdhuis Jong Bonaire was de theater op Bonaire. Daar heb ik nog toneel gespeeld in mijn padvinderstijd. Op het gebied van muziek uitvoeringen, gebeurde in de bioscopen Theaters Carib en Oranje ook het een en andere.

De meest populaire huizen waren Jatu Baco en Cas di Vlijt. In diverse boeken wordt melding gemaakt van de feesten op plantage Jatu Bako. Daar werd zelfs de vlag gehesen als aankondiging dat er een feest was en jaarlijks werd er ook Simadan gevierd. Als kind heb ik nog tot zowat 1965 van die feesten gehoord. Mijn moeder was een actief lid van de Partido Progresista geleid door de familie Beukenboom, die op Jatu Bako feesten organiseerde. Dat landhuis kan in één adem genoemd worden met Cas di Vlijt. De eigenaar was namelijk de Commandeur van Bonaire. Zijn dochter was getrouwd met zijn assistent en opzichter. De Commandeur raakte omstreeks 1833 betrokken bij een schandaal inzake het bouwen van een huis. Vanuit Curaçao had de overheid geld naar Bonaire gestuurd voor het bouwen van een nieuw huis in Playa voor de Commandeur (Gezaghebber). Maar de opzichter (de schoonzoon dus) gebruikte het geld voor het bouwen van een huis met 3 verdiepingen en 14 kamers bij een zoutpan met de naam Vlijt. De Commandeur moest in 1859 wegens de financiële ongeregeldheden aftreden. Hij werd toen eigenaar van Jatu Bako. Zijn schoonzoon mocht over Cas di Vlijt blijven beschikken. Later heeft hij het weer teruggegeven aan de overheid. Monsieur A. Nouel kocht het huis op de veiling en hij verhuurde de grote zaal van het huis voor feestpartijen. Cas di Vlijt had een prachtige danssalon. De muren waren versierd met druiventakken gemaakt van klei. Vaak werd daar tot diep in de nacht Baila Tira Pia gedanst. Er was een geweldige vioolspeler, Shon Els alias Els Makaku, die altijd de feesten van Vlijt met zijn viool opluisterde. Maar Nouel vond het huis veel te groot en verkocht het rond 1900 aan Nene George, een scheepskapitein uit Venezuela. Die sloopte het huis en bouwde het grote Landhuis Vlijt op het terrein. Landhuis Vlijt had 2 voorkamers, een grote zaal, 5 slaapkamers, een keuken, een eetzaal, een aparte schuur voor de was en tevens opslagplaats. De regenbak van Cas di Vlijt liet Nene George in haar oorspronkelijke staat. Deze had een formaat van ongeveer 10 m lang bij 5 m breed en 7 m diep. Het terrein was heel groot en Nene hield daar paarden, ezels, geiten en schapen op. In Landhuis Vlijt werden ook feesten gehouden. De dochter van Nene George, Mv. P.V. (Mama Lita) Martinus wed. Dortalina (1903): 'Mijn ouders organiseerden feesten bij speciale gelegenheden. Toen mijn oudste zuster 20 werd, hebben ze Baile Di Sinta (Lintendans) gedanst. Wij waren 5 broers en zusters en onze trouwfeesten werden in Landhuis Vlijt gevierd. In 1961 hebben wij de 100ste verjaardag van Pachi Nene gevierd. Hij stierf op de leeftijd van 100 jaar en 6 maanden.' De perikelen rond Cas di Vlijt waren blijkbaar zo indrukwekkend, dat zelfs de hond van de nieuwe eigenaren de naam Vlijt kreeg. Het was een intelligente hond. Ma Lita vertelde verder dat haar moeder Jetti lekker brood en taart kon bakken. En als het meel onverwacht op was, hing ze een tas om de hals van Vlijt en stuurde deze om boodschappen te halen. De hond holde naar de winkel, deed daar de boodschappen en leverde ze netjes thuis af. Landhuis Vlijt is later gesloopt.